نگارستان هفت گنبد

اهمیت سفر نامه ها در تاریخ

سفرنامه عبارت است از گزارش يك يا چند سفر از برخي از دوره هاي تاريخي يك سرزمين، سفرنامه هاي بيشتري بر جاي مانده است.
دلايل اين پديده عبارت است از : شكوفايي فرهنگ و تمدن ،‌اهميت نظامي و شرايط ويژه تاريخي،‌رونق اقتصادي و امنيت و غيره.
1 – شكوفايي فرهنگ و تمدن :
مسلمانان در دوران اقتدار سياسي و برخورداري از فرهنگ و تمدن پويا، بيش از اروپاييان به سفر پرداخته اند. در قرنهاي اخير حركت جهانگردان اروپايي به سوي اقصي نقاط جهان افزايش بسياري يافت.
2 – اهميت نظامي و شرايط ويژه تاريخي :
برخي كشورها در دوره هايي ويژه ، مورد توجه ساير ملتها و دولتها قرار گرفته اند.
3 – گسترش امنيت:
با رونق اقتصادي و اقتدار سياسي ،‌دولتها به توسعه راهها و تأمين امنيت آنها موفق مي شدند. در چنين شرايطي سفر از سرزميني به سرزمين ديگر، ميسر مي گشت.
4 – انگيزه هاي تجاري و مذهبي :
تلاش براي يافتن بازار مناسب براي فروش كالاهاي توليدي و تهيه مواد اوليه از مشرق زمين و نيز گسترش مسيحيت، از انگيزه هاي توجه اروپاييان به مشرق زمين بود.
5 – رشد باستان شناسي و پژوهشهاي مربوط به علوم انساني :
در دو قرن اخير باستان شناسان و تاريخ گسترش چشمگير يافت و در پي آن بسياري از آثار باستاني مصر، هند، بين النهرين ،‌ايران و آسياي ميانه كشف ،‌شناسايي و احيا شدند.
سفرنامه‌ها گرچه از منابع جغرافيايي محسوب مي‌شوند، اما حامل اطلاعات تاريخي درخصوص جوامع بشري هستند. براي سفرنامه‌ها گذشته از ارزش تاريخي، به‌عنوان آثاري كه منشأ يا دست كم تسريع كننده تحولات اجتماعي و فرهنگي شده‌اند، نيز نقش قائل هستند. به آساني مي‌توان تصور كرد كه اگر فناوري حمل و نقل، مسافرت را سهل و ساده نكرده بود؛ و فناوري ارتباطات، به‌ويژه سينما و تلويزيون، مشاهده سرزمين‌ها و مردمان ديگر را به تجربه‌اي روزمره و همگاني تبديل نكرده بود، سفرنامه‌ها به‌عنوان تنها منبع اطلاعات دست اول از سرزمين‌ها و مردمان ديگر، اهميت بسياري داشتند. با اين وجود، سفرنامه‌ها به انتقال تجربه‌هاي فردي مسافر مربوط مي‌شود، و بيشتر كاركرد سرگذشتنامه خودنوشت را دارد.
سفرنامه‌ها را به سه گروه حقيقي، تمثيلي، و خيالي تقسيم مي‌كنند. سفرنامه حقيقي، شرح و گزارش سفري است كه به‌راستي در جهان خارج انجام گرفته است. تسكين يك روح آزمند به تعالي، يا اثبات و تبليغ چنين سفري از فوايد سفرنامه‌هاي تمثيلي است كه از نمونه‌هاي آن مي‌توان به ارداويراف نامه؛ مصباح الارواح از محمد بردسيري (قرن6)؛ و سيرالعباد الي‌المعاد اثر سنايي غزنوي (قرن 6) اشاره كرد (:2 22-24).
منظور از سفرنامه‌هاي خيالي آن است كه نويسنده با استفاده از قوه وهم و خيال و با الهام از مشاهدات قبلي خويش به نگارش بپردازد. از نمونه‌هاي قابل ذكر سفرنامه‌هاي خيالي كتاب حاجي باباي اصفهاني اثر جيمز موريه و يا سياحت‌نامه زين‌العابدين مراغه‌اي است. از سفرنامه‌هاي خيالي مي‌توان به موارد ذيل اشاره كرد: الف) سفرنامه‌هاي فلسفي مانند حي بن يقظان اثر ابوعلي سينا؛ ب) سفرنامه‌هاي اخلاقي - مذهبي مانند >كمدي الهي <نوشته دانته يا سياحت غرب اثر آقا نجفي قوچاني؛ ج) سفرنامه‌هاي اجتماعي - سياسي مثل >سفرهاي گاليور< اثر جاناتان سويفت انگليسي (1667-1745) كه با سبكي آميخته با طنز و مطايبه از اوضاع زمانه انتقاد مي‌كند؛ و د) سفرنامه‌هاي علمي - تخيلي مانند سفرنامه‌هاي ژول ورن و داستان‌هاي تخيلي او.

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آبان ۱۳۸۹ ساعت توسط منوچهر فروتن |

سفر نامه های تاریخی از ایران 2

سفرنامه بى بى كوكب بختيار

حاج بى‏بى‏كوكب‏بختيار دختر نصيرخان سردار جنگ ايلخانى بختيارى و همسر فتحعلى خان سردار معظم در سال‏1271 ه .ش متولد شد و تحصيلات خود را به راه و رسم قديم زير نظر معلم‏هاى سرخانه كه‏غالباً از بين مدرسان زبده اصفهان برگزيده مى‏شدند با توجه و مراقبت خاص پدر انجام داد و بعدبا مطالعه مستمر آثار ادبى و متون تاريخى و دينى و مراوده با علما و اهل ادب تكميل نمود.
بى‏بى‏كوكب از بانوان فرهيخته و كتاب دوست عصر به شمار مى‏رفت و نخستين بانوى‏ايرانيست كه به نگارش سفرنامه فرنگستان پرداخته و سفرنامه وى، كه نسخه دستنويس آن نزددكتر مظفر بختيار نوه پسرى آن مرحومه موجود است، نمودار وسعت اطلاع و دقت نظر وقدرت و قريحه ادبى و نگارش و انشاء استوار و اديبانه اوست. بى‏بى كوكب با اهتمام و مراقبتى‏كه در انجام فرائض مذهبى داشت در سال 1327 ه .ش به مكه مشرف گرديد.
آقاى عبدالعلى خسروى از مورخان بختيارى درباره ايشان مى‏نويسد: «بى‏بى كوكب ازخانواده خوانين بختيارى و از زنان فاضله روزگار خود بود. او با سنت شكنى‏هاى خود تمام‏كارهاى سياسى و اجتماعى مردان را انجام مى‏داد و خاطرات خود را نيز يادداشت كرده كه‏متأسفانه هنوز چاپ و منتشر نگرديده است.» در كتابهاى تاريخ ايل بختيارى و بختياريها وقاجاريه هم ضمن شرح احوال بى‏بى كوكب در مقام يكى از بانوان دانشور و با فرهنگ به سفرنامه‏ايشان نيز اشاره شده است.
بى‏بى كوكب معمولاً زمستان را در اصفهان و تهران و بقيه سال را در روستاى دِزَّك و گلينك‏در چهارمحال و بختيارى بسر مى‏برد پس از بزرگ شدن فرزندان و واگذارى دزك به پسران خودبيشتر اوقات در ملك شخصى خود خُشو لنجان كه بسيار به اصفهان نزديك بود اقامت داشت.هنگامى كه بى‏بى كوكب در دزك ساكن بود عمارت دزّك پذيراى شخصيتهاى مشهور ادبى ورجال بود از دكتر محمد مصدق تا علامه دهخدا و برخى از شخصيتهاى خارجى. به تفصيلى كه‏در احوال دهخدا آمده‏ تأليف لغتنامه و امثال و حكم در دزك و با استفاده از كتابخانه مجهزعمارت دزك آغاز شد. عمارت يا به اصطلاح محلى قلعه دزك از آثار ممتاز معمارى و هنرى‏دوره قاجاريه است كه نظر به ارزش هنرى آن جزو آثار درجه يك حفاظت شده ملى به ثبت‏رسيده است.
ايجاد اولين كارگاههاى قالى‏بافى و قلاب‏دوزى به منظور توليد انبوه و ايجاد اشتغال براى‏زنان دزك در ساعات فراغت از اقدامات مهم بى‏بى كوكب است.
وفات حاج بى‏بى كوكب در ارديبهشت ماه سال 1339 ه .ش اتفاق افتاده و آرامگاه آن‏مرحومه در تكيه ميرفندرسكى اصفهان، آرامگاه خانوادگى و اختصاصى بزرگان بختيارى، قراردارد.
سفرنامه فرنگستان حاج بى‏بى كوكب چنانكه پيشتر نيز گفته شد نخستين خاطرات وسفرنامه شناخته شده‏اى است كه تاكنون از يك بانوى ايرانى سراغ مى‏رود و بى‏بى كوكب آن رادر شرح سفر فرنگستان كه همراه با همسر خود فتحعلى‏خان سردار معظم كه در اواخر سده‏گذشته به ضرورتى پيش آمده بود نوشته است. در اين سفرنامه علاوه بر اعتبار و ارزش ادبى آن‏بخصوص وسعت اطلاعات و آگاهى و تيز بينى و خودناباختگى وبى‏اعتنايى نويسنده در برابرظواهر مردم فريب فرنگ و كوشش در حفظ شعائر و آداب و سنن ايرانى و مذهبى بسيار قابل‏توجه است.
دوره قاجار را مى‏توان هنگامه رواج ادبيات خاطره نگارى و سفرنامه‏نويسى دانست در اين‏دوره بسيارى از نويسندگان و بزرگان از خود خاطرات يا سفرنامه‏اى به يادگار نهادند ولى اكثرسفرنامه‏هاى اين دوره از جنبه ادبى و قدرت انشاء و سخن‏پردازى ارزشى ندارد. اما سفرنامه حاج‏بى‏بى كوكب علاوه بر دقت نظر و تيزبينى نويسنده به نثرى پخته و استوار و انشائى اديبانه به‏نگارش درآمده است. اشاره به آيات و احاديث و امثال فارسى و عربى، تضمين ابيات مختلفى ازشعرايى چون مولانا و حافظ، كاربرد تركيبات، اصطلاحات و كنايات ادبى و استفاده از انواع‏سجع و موازنه نمودار وسعت اطلاع و ذوق و قريحه و همچنين تتبع نويسنده در متون ادب‏فارسى است و خصوصاً تأثيرپذيرى نويسنده از كليله‏ودمنه و انوار سهيلى كه از كتابهاى متداول‏ادبى در آن زمان بود مشهود است.
وفات حاج بى‏بى كوكب در ارديبهشت ماه سال 1339 ه .ش اتفاق افتاده و آرامگاه آن‏مرحومه در تكيه ميرفندرسكى اصفهان، آرامگاه خانوادگى و اختصاصى بزرگان بختيارى، قراردارد.
سفرنامه فرنگستان حاج بى‏بى كوكب چنانكه پيشتر نيز گفته شد نخستين خاطرات وسفرنامه شناخته شده‏اى است كه تاكنون از يك بانوى ايرانى سراغ مى‏رود و بى‏بى كوكب آن رادر شرح سفر فرنگستان كه همراه با همسر خود فتحعلى‏خان سردار معظم كه در اواخر سده‏گذشته به ضرورتى پيش آمده بود نوشته است. در اين سفرنامه علاوه بر اعتبار و ارزش ادبى آن‏بخصوص وسعت اطلاعات و آگاهى و تيز بينى و خودناباختگى وبى‏اعتنايى نويسنده در برابرظواهر مردم فريب فرنگ و كوشش در حفظ شعائر و آداب و سنن ايرانى و مذهبى بسيار قابل‏توجه است
اينك مقدمه سفرنامه كه نشان دهنده آگاهى و هوشمندى و دقت نظر و انشاء اديبانه حاج‏بى‏بى كوكب است:

سياحتنامه درويشي دروغين /آرمينوس وامبري

آرمينيوس وامبري يکي از با پشتکارترين جهانگردان و کاشفان لهستاني بوده که در ۱۹ مارس ۱۸۳۲در يکي از دهکده هاي کرانه رود دانوب متولد شد و پس از ۸۲سال عمر در۱۵ سپتامبر ۱۹۱۳ در بوداپست بدرود حيات گفت.
وامبري در بيست سالگي به استانبول سفر کرد و در آنجا به تدريس زبانهاي خارجي پرداخت ضمناً نزديک بيست زبان و لهجه شرقي آموخت که از جمله آنان ايغوري ، ازبکي ، جغتائي ، ترکي و ترکمني بود.
شش سال در اسلامبول ماند و در اين مدت يک فرهنگ لغت ترکي به آلماني و چند کتاب درباره زبان شناسي منتشر ساخت و داستانهاي عاميانه را جمع کرد و انتشار داد و در کشور عثماني به قدري محبوب شد که به او رشيد افندي نام نهادند.
وامبري علاقه شديدي به جهانگردي در آسياي مرکزي داشت .از اين رو در بيست وهفت سالگي سفر خود را آغاز کرد و بدين منظور کاروان دراويش زائر در راه مراجعت از مکه ملحق شد و به ترکمن صحرا ،خيوه ، بخارا ،سمرقند و هرات رفت و دوبراه به تهران آمد و از آنجا به اسلامبول برگشت و اين سياحت چند سال طول کشيد و پس از مراجعه به لهستان در آنجا در سال 1865به عنوان پروفسور زبانهاي شرقي در دانشگاه بوداپست به تدريس پرداخت.
از آنجا که اين جهانگرد مشهور به زبانهاي فارسي ، عربي ، هندي ، پارسي قديم ،تاتاري ،ترکي ، ترکستاني ، ترکمني و ترکي عثماني تسلط داشت با علماي مشرق زمين تماسهايي را برقرار کرد تا اين که در سالهاي بعد مشاور سلطان عبدالحميد پادشاه عثماني گرديد . وامبري در نتيجه فضائل علمي و ادبي و سياحتهاي پر ماجرايش در انگلستان مورد توجه شاهزاده ويلز و ادوارد پادشاه انگلستان واقع شد و نشان ويکتوريان به او تقديم گرديد.

گفت وگو با هارون وَهومن مصحح کتاب«سفرنامه ناصرالدين شاه به مازندران»

"سفرنامه لاريجان"
تصحيح سه سفرنامه «سفرنامه مكه»، «سفرنامه ناصرالدين شاه به مازندران» و «سفرنامه عماد السلطنه به اروپا» در روزهاى اخير به بازار نشر عرضه شده است. هارون وهومن مصحح و مؤلف متولد سال ۱۳۴۵ شهرستان انديمشك، كه تاكنون انتشار ۶۲ عنوان كتاب را در كارنامه خويش دارد، تحصيلات خود را تا مقطع دكتراى تخصصى تاريخ ادامه داده است. مهم ترين آثار وى عبارتند از: عراق از ديد سياحان و جهانگردان (سه جلد)، تاريخ آبادان در روزگار اسلامى، آوه دومين كانون تشيع در تاريخ ايران، سرزمين مقدس از نگاه مسافران تاريخ، جهودكشان (اولين رمان ايرانى)، قاهره بزرگ ترين شهر آفريقا، ارى ترين شهر گمشده هخامنشى.
\ عماد السلطنه كه به اروپا سفر كرده در چه دوره اى از تاريخ ايران مى زيسته است؟
> لايق على خان عماد السلطنه ملقب به سالار جنگ دوم يا مختار الملك يا منير سلسله آصف جاهى حيدرآباد هند است كه گزارش سفر دوم خود به اروپا را با نشرى شيوا و برخوردار از آگاهى ها و اطلاعات غنى تاريخى و جغرافيايى به رشته تحرير درآورده است. اين دولتمرد هندى ايرانى تبار بوده و همزمان با ناصرالدين شاه قاجار مى زيسته است. سفر وى از هند به مصر، يونان، تركيه، بلغارستان، رومانى، مجارستان، اتريش، آلمان بلژيك و انگلستان و در بازگشت از فرانسه و ايتاليا بوده است. اين سفرنامه كه به شناخت ما از شبه قاره هند در آغاز اشغال آن توسط كمپانى هند شرقى كمك بسيار مى كند، از زبان يك جوان ۲۴ ساله اى است كه به شدت هوادار و هواخواه انگلستان بوده و در سفر خود با پادشاهان و امپراتوران و رؤساى جمهور ملاقات مى كرده است.

سفرنامه عراق عجم - تاريخ و جغرافياي راه عراق عجم

تاکنون چندين سفرنامه از ناصرالدين شاه چاپ شده که برخي مربوط به سفرهاي داخلي و برخي خارجي است.
از جمله سفرنامه خراسان 1283 که در سال 56 در فرهنگ ايران زمين چاپ شد. سفرنامه دوم خراسان از سال 1300 ق، سفرنامه مازندران از سال 1292 ق و سفرنامه عراق عجم که قبلا به صرت غير فني چاپ شده بود و اکنون آقاي ميرهاشم محدث آن را منتشر کرده است.
از سفرهاي خارجي سه سفرنامه فرنگستان از سالهاي 1290 ق و 1295،‌1306 منتشر شده و يکي هم سفرنامه عتبات از سال 1278 که آن هم چاپ شده است.
اما چاپ جديد سفرنامه عراق عجم از آن روست که مصحح تصميم گرفته است تا ضميمه آن را که تاريخ و چغرافياي راه عراق عجم از اعتماد السلطنه است به چاپ برساند. طبعا چاپ آن بدون اصل سفرنامه که سابقا بدون فهارس بوده ممکن نبوده و بنابرين آنها را با همديگر چاپ کرده است.
بايد توجه داشت که سلاطين سابق وقتي سفرنامه مي نوشتند يک مورخ يا جغرافي دان را بر آن مي داشتند تا اطلاعات تاريخي – جغرافيايي مربوط به مسير سفر آنان را به کتاب بيفزايد. کما اين که سفرنامه رضاشاه به جنوب توسط عباس اقبال تکميل گرديده و اطلاعات تاريخي و جغرافيايي راجع به شهرها به آن افزوده شد.
به هر روي اين اثر هم به دليل احتواي آن بر اصل سفرنامه و هم متن مهم جغرافيايي ضميمه اثري درخور و قابل استفاده است.
سفرنامه عراق عجم - تاريخ و جغرافياي راه عراق عجم
ناصر الدين شاه - محمد حسن اعتماد السلطنه , تصحيح: ميرهاشم محدث
مکان چاپ: تهران تاريخ چاپ: 1387 ناشر: روزنامه اطلاعات

تاريخ و سفرنامه حمزه ميرزا

«تاريخ و سفرنامه حمزه ميرزا» عنوان كتابي است كه وقايع و تاريخ جنگ مرو را روايت مي‌كند. اين كتاب به كوشش دكتر محسن رحمتي به رشته تحرير درآمده و به همت انتشارات تاريخ ايران در دسترس پژوهشگران و مورخان قرار گرفته است.
دكتر منصوره اتحاديه، مدير انتشارات تاريخ ايران پيرامون اين كتاب گفت: جنگ مرو يكي از اسف‌بارترين جنگ‌هاي تاريخ كشور ما در دوره سلطنت ناصرالدين‌شاه بود. جنگ مرو، سراسر شكست بوده و اين يكي از مسائل مهم در اين جنگ به‌شمار مي‌آيد. اين كتاب گزارشي از وقايع جنگ را ارائه مي‌دهد كه به لحاظ نتيجه تاريخي، بسيار با اهميت است. در اين كتاب، دكتر محسن رحمتي مقدمه‌اي مفصل از تاريخ جنگ مرو ارائه داده و به لحاظ نسخه‌شناسي، اهميت اين موضوع را بررسي كرده است.
اين كتاب پيرامون تاريخ‌نگاري است و وقايع‌نگاري تاريخي جنگ مرو را مورد بررسي قرار

دومين سفرنامه-مظفرالدين شاه قاجار-چاپ 1320 هجري قمري

خاطرات دومين سفر مظفرالدين شاه به فرنگ که يک سال بعد از اين سفر و در سال 1320 در نسخي اندک منتشر شد، پس از 66 سال تجديد چاپ شد.
خاطرات دومين سفر مظفرالدين شاه به فرنگ به تحرير فخرالملک و به همت "ميرزا احمد صنيع السلطنه" - از عکاسان مطرح دوره ناصري و مظفري - نخستين بار در سال 1320 و تحت عنوان "دومين سفرنامه مظفر الدين شاه به فرنگ" در 100 نسخه چاپ شد که هم اکنون چاپ دوم اين مجموعه به تصحيح احمد خاتمي - از اساتيد زبان و ادبيات فارسي - تجديدچاپ شده و به احتمال زياد به نمايشگاه کتاب امسال خواهد رسيد.
اين کتاب مصور 320 صفحه اي به زودي توسط موسسه نشر شهر (وابسته به شهرداري ايران) توزيع خواهد شد.
مظفرالدين ‌شاه پنجمين پادشاه ايران از دودمان قاجار بود که پس از مرگ ناصرالدين شاه، و پس از نزديک به 50 سال وليعهد بودن، شاه شد و از تبريز به تهران آمد. او نيز مانند ناصرالدين‌ شاه چند بار با وام گرفتن از کشورهاي خارجي به سفرهاي اروپايي رفت. او ده روز پس از امضاي فرمان مشروطيت درگذشت.
سفر اول مظفرالدين شاه به فرنگ در سال (1318 هجري قمري - 1900 ميلادي) انجام گرفت که در آن سفر ميرزا احمد صنيع السلطنه مدير عکاسخانه دارالفنون جزو همراهان بود و از سوي مظفرالدين شاه لقب "صنيع السلطنه" يافت. در سفر دوم مظفرالدين شاه به فرنگ نيز (1319 قمري - 1901 ميلادي) صنيع السلطنه پسرش ميرزا ابراهيم خان عکاس باشي را نيز با خود به سفر برده بود. دومين سفرنامه مظفرالدين شاه به فرنگ را فخر الملک در سال 1320 به رشته تحرير در آورد و صنيع السلطنه آن را در نسخي اندک چاپ و به ملازمان دربار مظفري داد.
از صنيع السلطنه (عکاس سفرهاي اروپايي مظفرالدين شاه) رساله‌اي به خط نستعليق درباره عکاسي - که به ناصرالدين شاه تقديم شده - موجود است و دو نسخه از آن در کتابخانه ملي و مرکز اسناد نگهداري مي‌شود.

کتاب مسافرت به ايران سفرنامه الکسيس سولتيکف

   نگاهي به سفرنامه سولتيكف از ايران؛پرتره هاي سياسي نقاش رمانتيك
اين کتاب از آن نظر مورد اهميت است که نويسنده آن نقاش بوده و اين کتاب همراه با تصاوير ميباشد
    سفرنامه نگاشته شده از سوي سولتيكف از جمله سفرنامه هاي نسبتا روشن و رسايي شمرده مي شود كه نويسنده آن كوشيده است تصويري واقعي از ايران روزگار فتحعلي شاه حتي در مرز هاي دور افتاده و مناطق دور از مركز ترسيم كند. سفرنامه سولتيكف با يك پس زمينه رمانتيك و غم زده همراه است. انگيزه سفر سولتيكف، اين نقاش زبردست روسي، به سرزمين ايران تصورات اغراق آميزي است كه او از ايران در مدار ذهن خود مي پروراند. طنين صداي اسبان كارواني از ايران كه حامل هدايايي براي امپراتور روس بوده اند انگيزه بخش سولتيكف براي سفر به ايران است. او نخستين تابلوي رويايي خويش را از ايران ذهني با الهام از همين منظره شكوهمند به تصوير درمي آورد، تصويري كه در مواجهه با ايران واقعي رنگ مي بازد و كم كم محو مي شود و همين امر بر بار تراژيك و نوميدانه سفرنامه سولتيكف مي افزايد و به تكرار اين عبارت در سفرنامه وي دامن مي زند: <نوميدي من بسيار شديد بود ولي بيش از آن اضطرابي بود كه در فكرم افتاد.
    تمام تخيلات من مانند اين يكي از بين خواهد رفت؟ تهران، تبريز، ايران - آيا در تمام اميد هاي خود فريب خواهم خورد؟ اي هيجانات مشئوم تخيلات ...! يا بهتر است بگويم اي بارانداز شوم و اي مهمانسراي مشئوم ( >!سولتيكف. ص 25 ) اما بي ترديد نقاش بودن سولتيكف امتياز خاصي براي سفرنامه او به ارمغان آورده است به اين ترتيب كه به گونه اي موثر نياز جامعه ايران آن روزگار را به ثبت صحنه هاي تاريخي و بريده هايي از حيات اجتماعي پاسخ داده است؛ اين امر از اين رو اهميت افزون تري يافته است كه صنعت عكاسي هنوز در ايران آن روزگار رواجي نداشته است و نقاشي در واقع جاي خالي اين صنعت را هم پر مي كرده است.

ميدان نقش جهان از ديد تاورنيه

     ژان باتيست تاورنيه ( Jean Buptist Tavernier ) فرانسوي، از يک خانواده ي هلندي که به علت فشارهاي تعصبات مذهبي مجبور به مهاجرت به فرانسه مي شوند در سال 1655 ميلادي متولد مي گردد. معيشت پدرش که از راه ترسيم نقشه هاي جغرافيا و طبعا با مسائل حدود شهرها، منابع رودها، و اسامي درياها، بندرها، و کشورها، و گوشه و کنار جهان همراه است تاثير شگرفي در پرورش روح جهانگردي تاورنيه ي جوان داشت.
    تاورنيه يکي از بزرگ ترين و دقيق ترين جهانگردان سده ي هفدهم ميلادي است که در دوران سلاطين صفوي به قصد تجارت و انجام ماموريت سياسي و شناسايي شرق و به ويژه ايران، با هيئتي کامل (حتي نقاش جهت به تصوير کشيدن اشخاص و آثار) و با برنامه ريزي هاي دقيق و مفصل و با پشتوانه ي مالي کافي و حمايت دولت فرانسه و حمايت ضمني سلاطين عيسوي بسياري از قدرت هاي اروپايي و با همت عالي به سمت ايران رهسپار مي شود.
    تاورنيه همانند يک مورخ دقيق با احاطه ي کامل به شئونات رسمي دربار و نحوه ي رفتار، تمام ديده ها و تجربه ها را در سفرنامه ي مفصل خود به رشته ي تحرير درآورده است. مطالب زير از سفرنامه ي تاورنيه راجع به ميدان نقش جهان انتخاب شده است:

ايران در سفرنامه ها / مادام ديولافوا

ايران در سفرنامه ها مجموعه تصاويري است که از کتاب اول ( شرح مسافرت مولف و همسرش از راه قفقاز به ايران و بازگشت به فرانسه از راه خليج فارس ) تحت عنوان ايران
( کلده و شوش ) انتخاب گرديده است.نگاه دقيق مادام ديولافوااز دريچه دوربين صرفنظر از ابنيه و امکنه اي که بسياري از آنها از بين رفته اند و تصاوير آنها امروزه براي باستان شناسان و مرمت کاران بناهاي تاريخي و آثار باستاني راهنمايي سودمند بشمار ميرود، مردم اجتماع را در حالتي بسيار جذاب به تصوير کشيده است. به نحوي که اين تصاوير هر يک نمونه کاملي از حالات روحي و موقعيت اجتماعي افراد را در آن دوران به نمايش مي گذارد ، اين تصاوير سپس بر روي گراورهاي چوبي حکاکي گرديده است.
ايران در سفرنامه ها نويسنده : مادام ديولافوا
ناشر : فرهنگسرا تاريخ انتشار : ۱/۱/۱۳۷۴

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آبان ۱۳۸۹ ساعت توسط منوچهر فروتن |

سفر نامه های تاریخی از ایران

خاطرات ژان شاردن جهانگرد معروف فرانسوي از ايران

سر ژان شاردن،جهانگرد و فيلسوف بزرگ فرانسوي در ۱۶ نوامبر سال ۱۶۴۳ در پاريس بدنيا آمد. ژان بعد از اينکه تحصيلات خود را به پايان رسانيد در سن ۲۲ سالگي تصميم گرفت که اولين سفر جهانگردي خود را از آسيا و هند شرقي آغاز نمايد که بيشترين تمايلش از اين سفر،عشق به ديدن ايران بود.شاردن دوبار به ايران سفر کرد که بار اول ۶ سال و در مرتبه ي دوم ۴ سال در ايران ماند و زبان فارسي را ياد گرفت. شاردن اولين جهانگرد اروپايي بود که توانست زبان فارسي را ياد بگيرد،بخواند و بنويسد و اولين کتابش را که مربوط به سفرهاي ايران بود در سال ۱۷۷۱ ميلادي در پاريس منتشر کند و در آن کتاب چگونگي مرگ شاه عباس دوم و بر تخت شاهي نشستن شاه صفي،پسر شاه عباس دوم را شرح دهد.شاردن بر خلاف اکثر جهانگردان اروپايي که به ايران آمدند وضعيت و شرايط زندگي مردمان آن دوره را بدون هيچ قصد و قرضي به رشته ي تحرير در آورد.
متن کامل سياحت نامه ي شاردن در سال ۱۸۱۱ ميلادي،آن هم به تشويق ناپلئون بناپارت که در آن موقع با ايران رابطه ي سياسي برقرار کرده بود،در ان کشور منتشر شد.
ژان شاردن يکي از مشاهير بزرگ فلاسفه ي جهان بود و مورخين قرن هيجدهمي چون منتسکيو و روسو در تدوين نظريات تاريخي و تهيه آثار علمي با ارزش خود، از عقايد فلسفي و اجتماعي اين جهانگرد بزرگ سود برده بودند. او با تحقيقات دقيق خود،ايران و ايرانيان را براي اولين بار آنطور که شايسته اش بود،به همه ي مردم جهان معرفي نمايد. او اولين کسي بود که کتابي در ارتباط با بناهاي تخت جمشيد نوشت و آن را منتشر کرد.
ادوارد براون،ايران شناس معروف انگليسي در باره ي او مي گويد :
” شاردن معتبرترين مورخ عهد صفوي است و سياحت نامه اي که او نوشته است از پاره اي جهات با شاهنامه ي فردوسي مي شود مقايسه اش کرد که در آن از دلاوريهاي پهلوانان ايران صحبت به ميان آمده است.
ژان شاردن در ۵ ژانويه سال ۱۷۱۳ درگذشت.

مرگ در دوردست نويسنده آنه ماري شوارتسنباخ

داستان زندگي و اقامت آنه ماري شوارتسنباخ نويسنده سوئيسي در ايران در دهه ۱۹۳۰ ميلادي
آنه ماري شوارتسنباخ نويسنده و روزنامه نگار سوئيسي سال 1908 در زوريخ به دنيا آمد. او از پاييز 1931 تا بهار 1933 در برلين و از راه نويسندگي زندگي مي کرد اما با دستيابي هيتلر به قدرت در سال 1933 او نيز چون بسياري از نويسندگان آلمان مجبور به ترک اين کشور شد.
او در اين سال ها پيوسته در انديشه سفر به شرق بود. پس از سفري به اسپانيا در سال 1933 شوارتسنباخ به خاور نزديک و ايران سفر کرد و در سال بعد نيز همين سفر تکرار شد. به اين ترتيب آنه ماري شوارتسنباخ نخستين روزنامه نگار و عکاس سوئيسي بود که به ايران و افغانستان سفر کرد.
هنگام اقامت در ايران با کلود کلار ديپلمات فرانسوي ازدواج کرد و گذرنامه اي سياسي و فرانسوي هم به دست آورد که سفرهاي بعدي او را آسان تر ساخت. طي اقامت در تهران و دره لار بخشي از "يادداشت هاي غير شخصي" را نوشت که اساس همين کتاب "مرگ در ايران" بود. اما ازدواج ناموفق، بيماري و اعتياد شوارتسنباخ را مجبور کرد به سوئيس بازگردد و دوره اي درماني را بگذراند.
او در فوريه 1938 با الا مايار در زوريخ آشنا شد و تصميم گرفت همراه او به افغانستان سفر کند. پدرش براي او ماشين فوردي خريد و همين ماشين وسيله سفرشان شد. آنها با گذر از استانبول، آنکارا، تبريز، تهران، مازندران و مشهد به هرات رسيدند و از آنجا عازم کابل شدند.

سفرنامه حج ( 1310 ق ) حاجي سليم خان تکابي

تصحيح: رسول جعفريان تاريخ چاپ: 1388 ناشر: مورخ
در کوچه‌ها، ميت و مريض چون برگ خزان از عواصف و صرصر اَجَل، طوري زمين ريخته مانند روز محشر، و نمونة فَزَع اکبر
يکي از تازه‌ترين سفرنامه‌هاي حج عصر قاجاري که به دست آمد، سفرنامه‌اي است از حاجي سليم خان که از خان‌هاي کرد منطقه تيکان تپه يا تکاب امروزي بوده است.
يادداشتي روي نسخه خطي اني اثر، نام نويسنده را حاجي سليم خان، معرفي کرده و بر اساس اطلاعاتي که از اظهارات خود وي در ابتدا و انتهاي نسخه به دست مي‌آيد، زيستگاه وي جايي به نام تيکان تپه است که در حال حاضر تکاب ناميده مي‌شود.
براي شهر تکاپ علاوه بر مراجعه به مدخل تکاب در ويکي پديا مي توان به کتاب نگاهي به تاريخ و جغرافياي مياندوآب و تکاب و شاهين دژ اثر جمشيد محبوبي (1370) و کتاب تکاب افشار اثر علي محمدي (1369) مراجعه فرماييد.
سليم خان در آخرين سطور اين سفرنامه، پس از گذر از سردشت و چند روستا مي‌نويسد: «صبحي همگي سوار شده رو به تيکان تپه آمديم. در راه نيز جنجال و ازدحام زيادي از دهات و اطراف رسيده، از مراجعت حقير فوق العاده اظهار مسرّت و خوشحالي کردند و بحمدالله در 28 ربيع الثاني سنه 1311 با کمال ضعف [شعف] و شادماني وارد خانه شديم». شروع حرکت نيز با مشايعت مردم از همين تيکان تپه بوده است.
سخن اخير تاريخ اين سفر را نيز معين کرده است به طوري که سليم خان به همراه گروهي ديگر از همراهانش در آغازين روزهاي ماه شعبان سال 1310 حرکت و در 28 ربيع الثاني 1311 به وطن بازگشت است. اين به آن معناست که سفر وي نه ماه به طول انجاميده است.
سليم خان اين سفر را همراه شماري از خويشان خود انجام داده و ضمن ياد کردن از همراهان به عمو، دايي و برادر خود تصريح دارد: روز يکشنبه 23 حقير و سلطان بيک عموي و حاج گنجعلي بيک دائي و حاج عبدالرحمان بيک اخوي خدمت وکيل الملک رفته، جمعي از خوانين هم آنجا بودند». تعداد اين افراد در مسير رفتن از اسلامبول به اسکندريه، با خود سليم خان، جمعا يازده نفر بوده و اين از تعداد بليطي که آنان گرفته‌اند، کاملا آشکار است.
البته در اين کتاب از نام فرزند وي قوچ بيک و يکي دو نفر از اقوام ديگر او از قبيل «سلطان بيک عموي و شيخعلي بيک دائي» آشنا مي‌شويم که در بازگشت در شمار مستقبلين او هستند: «فرزندي قوچ بيک و جميع برادرزادگان از عموم و خصوص و اقوام و ازدحام تمام آمده، رسيدند».

سفرنامه رابي بنيامين تودولايي

پديدآورنده: مهوش ناطق، ناصر پورپيرار (مترجم) ناشر: کارنگ - 1381 قيمت: 12500 ريال
بنيامين تودولايي Benjamin De Tudele جهانگرد و رباي يهودي اسپانيايي (سال وفات ۱۱۷۳) اطلاعات سودمند و ارزنده‌اي درباره يهوديان ايران گردآوري کرده است. او به هنگام مسافرت‌هاي بسياري که به کشورهاي مختلف از جمله مشرق زمين و آفريقاي شمالي داشته، به مطالعه درباره وضعيت جمعيت‌هاي يهودي پرداخته و در روايت‌هاي خود چنين مي‌نويسد: در اواخر قرن دوم ميلادي، قسمت اعظم توليد و بافت قالي‌هاي ايران، حاصل کار جمعيت‌هاي يهودي ساکن شهرهاي همدان، اصفهان و شيراز بوده است.
اين سفرنامه, مجموعه‌اي است از روايات مردي به نام 'رابي بنيامين', پسر يوهان, اهل 'تودلا 'واقع در اسپانيا .او تمام اتفاقاتي که ديده يا شنيده, همه را يادداشت و سپس در سفرنامه‌اش ذکر کرده است .او ضمن سفر طولاني‌اش, به ايران نيز پا نهاده است .او پس از ترک بصره به خوزستان مي‌رود .از بصره به شهر سامرا و از سامرا به رودبار واز آن ديار به نهاوند سفر نمود . به نضر مي رسد كه اقامت او در اصفهان مدتي طول كشيده باشد زيرا مي توان گفت كه او از اصفهان براي گردش به شيراز , خيوه وسمرقند رفته است رابي بنيامين در مسير سفرش برخي از سرزمينها مانند طبس , قزوين ونيشابور را به جشم نديده است بلكه اطلاعات مربوط به اينشهرها را از زبان ديگران شنيده است .
شايان ذكر است كه اصل اين كتاب به زبان عبري مي باشد اما مترجم آنرا از روي متن آلماني ترجمه كرده است.

سفرنامه از خراسان تا بختياري / هنري رنه دالماني

در سال 1333ش سفرنامه دالماني توسط صنعتي زاده كرماني از اروپا به ايران آورده شد و ابراهيم رمضاني مدير كتابفروشي ابن‏ سينا آن را خريداري نمود و براي ترجمه در اختيار علي محمد فره ‏وشي متخلص به مترجم همايون (1347- 1254ش) گذاشت. ايشان بعد از دو سال آن را به فارسي برگرداند كه در يك جلد توسط انتشارات گيلان در تهران به چاپ رسيد. ترجمه ديگري نيز از همين كتاب توسط غلامرضا سميعي (1372-1292ش) صورت گرفته است كه نشر طاوس آن را در دو جلد در سال 1378 ش در تهران منتشر كرده است.
* انگيزه و شرح سفر از زبان دالماني
در سال 1890 به قصد گذراندن تعصيلات خود در قفقاز و ماوراء خزر به همراه هنرمندي حكاك به نام اميل وكانو ( M.Emil Vaucanu ) كه فريفتة اين برنامه شده بود، سفر خويش به آن سرزمين را آغاز كردم. كساني كه در اين ناحيه سفر كرده‏اند مي‏دانند كه در آن جا راه‏هايي نظير آن چه كه در كشورهاي اروپايي مي‏بينيم وجود ندارد. اشتياقي كه اين سرزمين در من برانگيخت موجب شد كه سال ديگر به همان‏ جا برگردم و تجسس خود را از ناحية خيوه، شهر زيباي ايران، در نزديكي آمودريا، ادامه دهم. در جريان مطالعة اين كتاب خواننده تصاويري را مشاهده مي‌كند كه از ناحية خيوه گرفته‏ام؛ در بازگشت از خيوه، در عشق آباد، در هتل هموطن عالي قدرمان خانم رويلون (Revillon) منزل كردم و در آن‌جا، شب پيش از حركتم، با شخصيتي عجيب به نام آقاي سزاري(Cesari) آشنا شدم و قريحة تابناك وي به شدت مرا مجذوب خود ساخت. وقتي از همديگر جدا مي‏شديم آقاي سزاري وعده كرد كه سال آينده به عشق آباد باز خواهد گشت و مرا با خود به بخشي از خراسان خواهد برد.

مسافر تهران / ويتاسكويل وست

ويتا سكويل وست (1892ـ 1962) شاعر و نويسنده انگليسي تبار است. او همسرش هارولد نيكلسون کنسول انگليس در تهران بود و دوبار به ايران سفر كرد. نخستين بار در اوايل سال 1916 بود که گزارش اين سفر با عنوان "مسافر تهران" در سال‌هاي 1374 و 1375 به زبان فارسي چاپ و منتشر شد. وي براي دومين بار در نيمه دوم سلطنت رضاشاه به ايران آمد و طي آن به تدوين کتاب "دوازده روز: در کوهساران بختياري، جنوب غربي ايران" همت گمارد
او در اين کتاب تصويري از اوضاع و احوال ايلي و نظام عشايري خان‌ها و قبايل بختياري در آن دوران به دست مي‌دهد. افزون بر آن، حوادث و اقدامات عشاير و قبايل بختياري را در دوره مذكور به تفصيل بيان مي‌كند
بسياري از سفرنامه هايي كه تا به حال در مورد ايران توسط خارجي هايي كه مسافر ايران بودنند نگاشته شده سفرنامه هايي منفي و به دور از واقعيت بوده .اكثر اينگونه سفرنامه ها را انگليس ها نگاشتند اما در اين ميان عده اي از خارجي ها و به خصوص اروپايي ها هم بودند كه بدون توجه به شرايط ومسائل مختلف از زيبايي ها و زشتي ها در كنار هم گفتند و در حقيقت هر آنچه را كه ديده اند بر قلم جاري كردند !اين كتاب در كنار سفرنامه ي پيترودلاواله و يك سال در ميان ايرانيان ادوارد براون از جمله اين كتاب ها هستند .
مسافر تهران خواننده را با خود به مصر .عدن .عراق ميبرد تا سپس به خاك ايران پا نهد .در قاهره و بغداد چهره هاي نامور آن زمان را به خواننده ميشناساند و در ايران گوشه اي از مراسم تاج گذاري رضا خان پهلوي را به او مينماياند.اما ويژگي اين كتاب در اين است كه مسافر تهران زني است شاعر و رمانتيك كه بر سر راه خود به هرچيز و هركس با كنجكاوي و با نگاه مردم شناسي و جامعه شناسي مينگرد .سرزمين و مردم ايران را دوست ميدارد .زيبايي هاي سرزمين ما را مي ستايد .خوبي ها و بدي هاي ايرانيان آن زمان و فسادهاي دربار و دولت را از پرده بيرون ميريزد.
اين كتاب خواننده اي را كه به زيبايي ها حساس است و روايت هاي دل انگيز دوران هاي گذشته درباره ي زندگي انسان ها وصف طبيعت و رويدادهاي سفر را ميپسندد راضي خواهد كرد و چنين خواننده اي از همسفر شدن و همدلي با مسافر تهران شادمان خواهد شد .

دونظراز ويتاسكويل وست درباره ايرانيان
مشكل جدي‌
هر كس مي‌خواهد اين كشور را اداره كند با مشكلي روبرو است و آن سرشت اين ملت است. به چنگ آوردن اين ملت آسان است؛ زيرا مقاومت نمي‌كند، اما همين كه به چنگ آمد، به كار گرفتن او مشكل است. براي ساختن، هيچ كمكي نمي‌دهد.‌
چاره‌ناپذير
ايرانيان مانند هر ملت بي‌حالي، هر اراده‌اي را درهم مي‌شكنند و به زودي از هر ملت ديگري كه نافرمانتر، ولي فعالتر است چاره‌ناپذيرتر مي‌شوند. اينچنين سرشتي طبعاً كار را به زياده‌روي‌هاي بي‌شمار مي‌كشاند و فسادي به بار مي‌آورد كه ايران از آن بيمار است. مقام‌ها و منصب‌ها خريد و فروش مي‌شوند؛ فساد، قانون‌شكني، حيف و ميل كردن اموال عمومي، و نادرستي همگاني به اندازه‌اي است كه بيننده را خشمگين مي‌كند.‌
ويتاسكويل وست، شاعر و رمان‌نويس انگليسي (1962-1892)
مسافر تهران در 218 صفحه با شمارگان 1100 نسخه و قيمت 2400 تومان از نشر ني روانه بازار كتاب شده است.

دوازده روز در كوهساران بختياري /ويكتوريا سكويل وست

دوازده روز ترجمه سفرنامه ويكتوريا سكويل وست زن اشراف زاده انگليسي، شاعر و نويسنده به كوهساران بختياري است.
اين كتاب به توصيف دوازده روز سفر نويسنده به طبيعت و ايالات كوچرو بختياري مي گذرد. اين كتاب بازگو كننده ديده ها و دريافته هاي نويسنده است. او در رهگذر دو سفر خود به ايران اين كتاب و ديگر كتاب خود" مسافر تهران" را نگاشته است. وي در اين نوشتار از هيچ چيزي سرسري نمي گذرد و به همه چيز به ويژه آدم ها، به شادماني و اندوهشان و به حال و روزگارشان و زندگي چادر نشين هاي بيابانگرد توجه مي كند. او ناديدني هايي را مي يابد كه تنهاذهني نكته سنج و روشن بين توان ديدن آن را دارد.
نويسنده هرچند در طول اين سفر رنج فراوان برده و گذرگاه ها، كوهستان ها، باريك راه ها، دره ها و بيابان هاي سختي را پيموده است با اين حال با تصويري زيبا از اين صحنه ها ياد مي كند او اين گذرگاه ها را گاه سوار بر قاطر و گاه با پاي پياده در نورديده تا جايي كه پاشنه پايش تاول زده و خون در انگشتان پايش مرده است. و يك بار هم خستگي طاقت فرسا اشك به ديدگانش آورده ، همه اينها رويدادهايي است كه خواننده آن ها را به تفضيل در اين كتاب مي خواند.
اين كتاب ويژگي هايي نيز دارد كه در ديگر سفرنامه ها نمي بينيم چون نويسنده زن است و شاعر و رمانتيك تابلوهايي از طبيعت و ايلات كوچرو در اين كتاب آورده است و چنان با روح پر احساس و لطيف آنهارا توصيف كرده كه تصويري زنده از طبيعت و سفر خود ارائه مي دهد. ديده ها و يافته ها چنان با زباني روان و شيوا بازگو شده اند كه خواننده احساس مي كند آنچه را نويسنده ديده يا شنيده خود مي بيند يا مي شنود.

كتاب «تصويرهاي ايراني» خاطرات گرترود بل از اوضاع فرهنگي – اجتماعي ايران

كتاب «تصويرهاي ايراني» خاطرات سفر گرترود بل اولين افسر زن انگليسي و پژوهشگر تاريخ و باستان شناسي ، در قالب مجموعه اسناد مربوط به تاريخ ايران در اوايل قرن بيستم ميلادي، پس از ده ها سال دوباره در انگلستان تجديد چاپ شد.
گرترود بل از جمله نخستين زنان انگليسي است كه به دانشگاه راه يافته و به دليل روحيه پژوهشي و نيز سفرهاي طولاني و ماجراجويانه اش به عنوان افسر سياسي انگلستان در كشور هاي خاورميانه ،‌كمك هاي شاياني به اين كشور در دوران جنگ جهاني اول كرده است.
در بخشي از اين كتاب كه ناشر براي معرفي آن استفاده كرده، آمده است:«زندگي در شرق را مي توان در دو عنصر خاك و آفتاب خلاصه كرد. آ ن گاه كه بي توجه در درگاه ايستاده اي اقرار خواهي كرد كه اين سفر دراز بيهوده نبوده است.اما همزمان با حركت دسته جمعي مردمي كه پشت سر تو حركت مي كنند ناگاه در خواهي يافت كه چه شكاف و گرداب ژرفي ميان تو با آن هاست . اينجا، گويي كه شرق به خود مي نگرد: او درباره دنياي بزرگتري كه تو شهروند آن هستي چيزي نمي داند بنابراين چيزي از تو و تمدن تو نمي پرسد.»
البته تمام آنچه كه گرترود بل آورده نه مربوط به امروز ايران بلكه مربوط به ايران در قرن نوزدهم است. گرترود بل متولد سال 1868 و فارغ التخصيل ممتاز رشته تاريخ از دانشگاه آكسفورد است . وي زماني به تحصيل پرداخت كه تحصيلات دانشگاهي براي زنان هنور امري غير معمول بوداما با اين وجودتنها ظرف مدت دو سال تححصيلات خود را در آكسفورد به پايان رساندو سپس در مسير سفر هاي خود به دور دنيا به ايران آمد.

ملکه صحرا/ جنت والاچ /زندگي گرترود بل

زندگي تعيين کننده گرترود بل, ملکه بدون تاج و تخت عراق
زندگي خارق العاده گرترود بل : ماجراجو, مشاور شاهان و دوست لارنس عربستان
گرترود بل که از دنياي برجسته ملکه ويکتورياي معروف روي برگرداند (1868-1929).دنياي عرب را سياحت, نقشه برداري و حفاري کرد .وي, که طي جنگ اول جهاني در سازمان اطلاعات انگلستان استخدام شد . نقشي حياتي در کسب حمايت رهبران عرب ايفا کرد, و اطلاعات و ارتباطات وي, امکاني را براي مغزهاي متفکر فراهم آورد تا حريف قدرت لورنس شوند. او پس از جنگ, نقشي اساسي در ايجاد خاورميانه مدرن بازي کرد, و در آن زمان, قدرتمندترينزن امپراتوري انگلستان محسوب مي شد. گرترود بل مدتي طولاني تحت تاثير قدرت لورنس قرار داشت ولي بالاخره با حقانيت خودش, به عنوان بازيگري مهم در صحنه تاريخ مدرن, به عنوان زني ظاهر شد که زندگيش داستاني اندوهبار و ماجرايي عظيم بود
*گفتگو با مهين خالصي مترجم كتاب
«ملكه صحرا» رماني مستند به قلم جانت ولچ است كه زندگينامه داستاني گرترود بل از خاندان ويكتوريايي انگلستان را روايت مي كند. «ملكه صحرا» چندي پيش با ترجمه مهين خالصي از سوي انتشارات جيحون چاپ و منتشر شده است. مهين خالصي مترجم اين كتاب، متولد ۱۳۳۴ كرمانشاه، ليسانس مترجمي زبان انگليسي را دارد و در كارنامه اش ترجمه حدود ۱۸ عنوان كتاب در زمينه مديريت و روانشناسي ديده مي شود، آثاري چون: «كليدهاي كار شبكه اي»، «شجاعت در زنان» و «قدرت هوش كلامي» و... ؛ وي هم اكنون ترجمه كتاب «گفت وگو با خدا» اثر نيل رونالد والش را زير چاپ دارد.

دوازده روز در كوهساران بختياري /ويكتوريا سكويل وست

کتاب علف يا طبيعت بختياري

طبيعت ، تاريخ ، فرهنگ و بختياري
كتاب علف هم اكنون با ترجمه و مقدمه مفصل و يادداشتهاى افزوده دكتر مظفر بختيار توسط نشر كارنامه چاپ شده است. ترجمه ونشر فارسى كتاب علف از معدود آثار ترجمه شده‏اى است كه متن ترجمه بر نشر كتاب به زبان اصلى مزيت دارد زيرا ترجمه از روى‏نسخه ويراسته و تجديدنظر شده‏اى صورت گرفته كه كوپر همراه با نسخه اصلى عكسهاى سفر، كه بعضى از آنها هم در متن انگليسى‏بچاپ رسيده، به مرحوم غلامرضا خان بختيار در سال 1930 پس از دومين چاپ كتاب كه به فاصله سه هفته از نخستين چاپ تجديدچاپ شد (1925) اهداء نموده بود. هم تعداد عكسها كه به عنوان اسناد تصويرى و آثار هنرى عكاسى مستند حائز ارزشى كم نظير است‏در نشر فارسى كتاب بر متن اصلى فزونى دارد و هم كيفيت چاپ آنها كه با امكانات پيشرفته كنونى از روى نسخه اصلى عكس‏ها براى‏چاپ فيلمگيرى شده است.
دكتر مظفر بختيار در پيشگفتار مفصلى كه بر ترجمه فارسى كتاب نوشته توضيح داده است كه مقدمه مريان سى‏كوپر (1893- 1973) سينماگر بزرگ جهان بر كتاب مشهور خود علف (Grass) در واقع بيانيه سينماى متعهد است در برابر روشنفكران دهه 1920 كه‏سينما را وسيله اتلاف وقت و سرگرمى‏هاى بيهوده و تآتر مبتذل فيلمبردارى شده تلقى نموده‏اند، كوپر در اين مقدمه هوشمندانه همه‏امكانات و اعتبارات بالقوه‏اى را كه سينما در زمينه‏هاى آموزشى و مستندسازى و غيرداستانى اكنون بدان دست يافته پيش‏بينى نموده ومخصوصاً به نقش سينما در گفتمان ميان ملت‏ها و فرهنگها و ايجاد تفاهم و همبستگى در خانواده بزرگ بشرى كه عنصر و مايه اصلى‏انديشه كوپر در علف و كارهاى مستند اوست تأكيد خاص نموده.
كوپر از بزرگترين شخصيت‏هاى تأثيرگذار در تاريخ سينماست كه همه زمينه‏هاى كارآئى سينما را در آثار سينمايى متعدد و متنوع‏خود به تجربه گرفته و در پيشرفت هنر و پيشبرد فنون سينما راه‏گشا بوده است. فيلم جاودانى او علف در رديف آثار فلاهرتى از اولين آثارسينماى مستند و به عقيده بسيارى از كارشناسان اولين اثر مستند در تاريخ سينما به اعتبار تعريف مستند واقعى است كه صرف نظر ازارزش كلاسيك و آكادميك خود هنوز جاذبه‏هاى سينمائى و نمايشى خود را حفظ كرده و در معرض تماشا و نمايش است.

+ نوشته شده در جمعه بیست و هشتم آبان ۱۳۸۹ ساعت توسط منوچهر فروتن |

ابزار پژوهشی گوگل

Google Scholar :

گوگل اسکالر یکی از ابزارهای پژوهشی گوگل جهت جستجوی مقالات تخصصی از بین صفحات مجموعه مجلات و پایگاه های علمی مختلف و البته با رعایت کلیه ملاحظات قانونی نشریات معتبر دنیاست. شما می توانید جهت نوشتن مقاله یا مطالعه مقالات دیگران از این منبع عظیم استفاده کنید.

۲ : Google Patents :
آیا تا به حال به این فکر کرده اید که با مجموعه ای بی نظیر از اختراعات آشنا بشوید، اگر دوست دارید اختراعات بشری را تا امروز ببینید، گوگل پتنتز شما را با میلیون ها اختراع ثبت شده جهانی آشنا می کند. اگر تاکنون روی لینک کلیک نکرده اید ، پیشنهاد می کنم خودتان را از دیدن این همه تصویر و نمودار دیدنی محروم نکنید.

۳ : Google Books :
احتمالا با آن همه سروصدایی که سر قوانین کپی رایت گوگل بوک به وجود آمد ، قبلا با آن آشنا شدیده اید، هزاران نسخه کپی شده کتاب هایی که رویای خواندن خیلی از آن ها برای ما ایرانی ها فقط در گوگل بوک قابل تصور است.
ایجاد کتابخانه های شخصی و جستجو در بین موضوع بندی های فوق العاده گوگل، تنها امکانات ابتدایی ابزاری است که مطمئنا لذت داشتن یک کتابخانه آنلاین نامحدود را تحقق می بخشد.

۴ : Google News Archive Search :
تاریخ همیشه بهترین مفسر زمان است. با این ابزار گوگل در زمان سفر کنید و در آرشیو اخبار دنیا گشت و گذار کنید. گاهی گشت و گذار در اخبار 200 سال گذشته ما را با حقیقت خیلی از امور آشنا می کند.

۵ : U.S. Government Search :
این هم یکی دیگه از ابزارهای جستجوی خاص گوگل که البته بیشتر به درد ساکنان ایالات متحده می خورد و برای جستجو در اسناد و وب سایت ها دولتی به کار می رود.

۶ : Google Custom Search Engine :
جستجوی پیشرفته در موتور جستجوی گوگل شاید بتواند تمام نیازهای تحقیقی شما را برطرف کند، متاسفانه ایرانی ها کمتر با این ابزار آشنایی دارند، قابلیت اختصاصی کردن موتور جستجو گوگل از دیگر امکانات این ابزار است.

۷ : Web History :
از ابزارهای هوشمند گوگل برای شخصی سازی کردن جستجوهای شما ایجاد شده است. ایده کار خیلی ساده است. ردپای شما در نت نشانگر علاقه مندی های شماست و گوگل با استفاده از همین ردپا مسیر های احتمالی دلخواه شما را برای آینده حدس می زند.

۸ : Google Code Search :
جستجوگر اختصاصی و البته ممنوعه ! کدسورس های متنوع از سرتاسر وب. نمایشی دلپذیر از مجموعه هایی رویایی برای تمامی برنامه نویسان و توسعه دهندگان وب است. البته به درد پروژه های دانشجویی بچه های کامپیوتر نیز می خورد. البته اگر کپی پیست تنها نباشد!

۹ : Google Mobilizer :
یکی از راه هایی که به شما کمک می کند تا بتوانید در تمام مکان ها از وب و صفحات استفاده کنید، گوگل موبایلز است. اما آیا تابحال پیش آمده در هنگام استفاده از تلفن همراه با صفحات ناسازگار وب برخورد کنید. این امکان گوگل به شما کمک می کند تا هر صفحه ای از وب را بصورت ایده آل در گوشی های مختلف ببینید. حالا شما می توانید در هر زمان و مکانی به صفحاتی دل پذیر دسترسی داشته باشید.

۱۰ : Notebook :
من که همیشه از داشتن یک دفتر یادداشت همیشه همراه با امکانات عالی لذت برده ام . شما چطور ؟

۱۱ : SketchUp :
اگر شما از جمله دانشجویان رشته های مهندسی مانند معماری هستید که این مطلب را می خوانید می توانید از این به بعد طراحی و ساخت مدل های سه بعدی تان را هم در امپراطوری گوگل انجام دهید .

۱۲ : Alerts :
ممکن است حوزه پژوهشی کار شما مستلزم دریافت اطلاعات به روز در موضوع خاصی باشد، یک از سورپرایز دیگر گوگل، "گوگل آلرتز" است ! با استفاده از این ابزار چنانچه در موضوع مشخص شده اطلاعاتی منتشر شود شما اولین نفری خواهید بود که از آن مطلع می شوید. فکر کنید تمامی فیدهای دنیا را جمع کردند و شما براساس موضوع دلخواهتان اطلاعات بدست می آورید.

۱۳ : Google Desktop :
هر چیزی که نیاز دارید در جلوی چشمان شماست. دسترسی آسان به همه ابزارهای مورد استفاده در نزدیک ترین مکان ممکن یعنی دسکتاپ شما، مطمئنا بر سرعت انجام تحقیقاتتان کمک خواهد کرد.

۱۴ : Google Pack :

مجموعه ای از نرم افزارهای گوگل را می توانید در این بخش به صورت یک پکیج دانلود کنید.

۱۵ : iGoogle :

ابزاری جهت شخصی سازی سرویس های گوگل به شمار می رود، شما می توانید جمیل، گوگل باز و صفحه فیس بوکتان را در اینجا جمع کنید و چک کنید. علاقه مندی های محقق است.

۱۶ : Browser Sync :
آیا شما هم از جمله افرادی هستید که از مرورگر محبوب فایرفاکس استفاده می کنند ؟! از این افزونه مطمئنا لذت خواهید برد .

۱۷ : Base :
محتوای پژوهشی خود را در وب بارگذاری و آن را با جهانیان با اشتراک بگذارید . لذت به اشتراک گذاری همواره با یادگیری همراه است.

۱۸ : Web Accelerator :
امکانی ویژه از گوگل که با استفاده از آن می توانید سرعت دسترسی خود را به صفحات وب افزایش دهید .

۱۹ : Google Docs :
یک امکان عالی دیگر از گوگل برای ایجاد و مدیریت آنلاین مستندات شما، با قابلیت تنظیمات و شخصی سازی هر چه بیشتر و البته به اشتراک گذاری آن در بین گروه های کاربری گوگل داکز است.

۲۰ : Send to Phone :
یکی از برترین سرویس های ارسال پیامک از طریق وب به تلفن های همراه که البته فقط در ایالات متحده قابل استفاده است و به درد کاربران ایرانی نمی خورد.

۲۱ : GrandCentral :
برقراری ارتباطات با تمامی نقاط دنیا با ارزانترین روش ممکن یکی از موضوعاتی است که در پیشبرد پروژه های تحقیقاتی بسیار تاثیر گذار است .
استفاده از این سرویس اگرچه بهترین و در دسترس ترین سرویس موجود در وب نیست و در حال حاضر صرفا به کاربران ایالت متحده سرویس می دهد ، اما با توجه به امکانات عالی و البته پشتیبانی غول دنیای وب در پشت سرش رقیبی سرشناس برای فعالین این حوزه در آینده بشمار خواهد رفت.

۲۲ : Google Sites :
تا به حال به این فکر کرده اید که برای عرضه و اشتراک مطالب خود در قالب یک تیم پروژه با افرادی که دور از آن ها زندگی می کنید ، استفاده از یک سایت می تونه روش سودمند برای تعامل بین اعضای تیم باشه . اگر دوست دارید با کمترین سواد فنی یک محیط تعاملی جذاب داشته باشید ، می توانید سایت خود را در اینجا راه اندازی کنید.

۲۳ : GTalk :

این همان یاهومسنجر گوگل است، البته به اسم گوگل تالک. کیفیت صوت آن از یاهو مسینجر بهتر است و یک ابزار ابتدایی با کارکرد های فوق العاده برقراری یک ارتباط چند رسانه ای با هر نقطه از دنیا. بدون شک راه حلی ارزان و مطمئن برای تبادل اطلاعات علمی شما خواهد بود .

۲۴ : Pinyin IME :
محصول خاص برای افراد خاص . اگرچه این یکی از تاثیرگذارترین ابزار برقراری ارتباط در چین محسوب می شود و به نوعی یکی از پرکاربردترین محصولات گوگلی است اما در صورتی برای شما مفید واقع می شود که پروژه های تحقیقاتی شما به نوعی با بزرگترین صنعت رو به رشد دنیا در ارتباط باشد، بهترین راه حل برای برقراری ارتباط شما با دنیای زبان چینی و مترجمی که نیازهای زبانی شما را تا حدودی رفع می کند.

۲۵ : Babelplex :
اگرچه آخرین ابزار معرفی شده ما برای گوگل نیست ولی گوگل بخوبی از آن استفاده می کند . یک ابزار مترجم قوی برای واژگان تخصصی که بیش از ۲۹ زبان زنده دنیا را پشتیبانی می کند .

+ نوشته شده در چهارشنبه بیست و ششم آبان ۱۳۸۹ ساعت توسط منوچهر فروتن |

شکل گیری نهاد بازار

نهاد بازار چگونه شکل گرفته است؟

نهاد بازار بسیار قدیمی است و در اولین مجتمع های زیستی یعنی قبل از شهر ها وجود داشته و با تکامل شهر تکمیل شده است. بازار هم یک نهاد اجتماعی است و هم عنصر کالبدی شهر و تکامل نهاد اجتماعی و انتظام آن به تکامل آن کمک کرده است. از زمان مادها و سپس در زمان هخامنشی به دلیل وسعت شاهنشاهی توسعه راهها و امنیت و وضع قوانین تجارت توسعه پیدا کرد این توسعه در دوره اشکانی به دلیل اتحاد چین و تشکیل امپراتوری رم در غرب به اوج خود رسید (از شمال کره تا غرب اسپانیا در سه امپراتوری( و به این ترتیب جاده ابریشم ایجاد شد. در این دوره بازار در خارج از شارستان که مخصوص طبقه جنگجویان و روحانیون و دبیران بود قرار داشت. این وضع تا ورود اسلام ادامه داشت. در دوره اسلامی دور ربض (به خارج از شارستان ربض می گویند) دیوار کشیدن و به این ترتیب مردم عادی نیز جز شهروندان شدند و نظام طبقاتی از بین رفت به این ترتیب بازرگانان (یعنی اعضا نهاد بازار: بازار +گان) قدرت گرفتند. بخشهای بزرگی از جهان متمدن آن روز از هند و چین تا اندلس اسپانیا تحت لوای حکومت خلفای اموی و عباسی قرار گرفت و باعث توسعه تولید و تجارت شد.در این دوره در بسیاری از شهرهای جهان اسلام بازار های بزرگ ساخته شد که از دروازه شهر شروع و به ارگ یا دروازه دیگر ختم وی شد. این بازارها ابتدا به صورت دستفروشی ها در امتداد مسیرهای تجاری در نزدیکی دروازه های شهر شکل می گرفت با رونق بازار کم کم با مصالح با دوام تری مانند چوب و حصیر و خشت بازار‌هایی ایجاد وی شد و در مقاطعی حکمرانان و نهاد بازار به نوسازی این بازارها می پرداختند و بازارهای معمولا سر پوشیده همراه با کاروانسرا‌ها و مدارس و حمام ها شکل می گرفت. نهادهای مردمی و بازارگانان به نام بر اساس نظام وقف به ساخت موقوفاتی که شامل خدمات عمومی مانند حمام، مدرسه، مسجد کاروانسرا، دار الیتام و ... دیگر نهادهای خیریه پرداخته برای تامین نیازهای مالی این نهادها معمولا حجره‌هایی ساخته می شد.

بنابر گزارش های تاریخی مانند مقدسی، و دیگر جهان‌گردان مسلمان و خارجی مانند مارکوپولو و کلایویخو شهرهایی مانند شیراز، نیشابور، ری و تبریز دارای بازارهای بسیار بزرگی بوده اند. در این کتاب ها آمارهایی از تعداد کاروانسراها و دیگر فضاهای عمومی داده شده که همگی دلیل بر بزرگی این شهرها دارند.با وجود خرابی های فراوان در حملات مغول و تیمور توسعه بازارهای شهری به ویژه در شهرهای با تجارت بین‌المللی مانند چهار شهر مذکور به جز دوره هایی ادامه داشته است. همزمان با توسعه کالبدی نهاد اجتماعی بازار نیز تکمیل شده و اصناف و نظام آن ها را ایجاد کرد که جز مهمترین نهاد های اجتماعی در کنار نهاد اشرافیت ایلی و نظامی قرار داشت و همواره در سرنوشت شهر ها فعال بوده است. اوج رونق و توسعه شهری را باید دوره های میانی صفویه دانست. اکثر بازارهای ایران در این دوره بازسازی و یا نوسازی شد.

برای مطالعه بیشتر مراجعه کنید به

فروتن, منوچهر. 1388. «تحلیلی از فضاهای شهری از تبریز ایلخانی تا اصفهان صفوی (بررسی زمینههای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی)». هویت شهر. بهار و تابستان 1388, جلد شماره 4, ص. 106-95.

هیلنبراند, رابرت. 1377. معماری اسلامی: فرم، عملکرد و معنی. [مترجم] ایرج اعتصام. تهران : شرکت پردازش و برنامهریزی شهری, 1377.

ابن بطوطه. (1361). سفرنامه ابن بطوطه (رحله). چاپ سوم ترجمه: محمد علی موحد، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.

باستانی پاریزی، محمد ابراهیم. (1362الف). سیاست و اقتصاد عصر صفوی. چاپ سوم، تهران: انتشارات صفی علیشاه.

پطروشفسکی، آ. ب. (1385). «اوضاع اجتماعی ـ اقتصادی ایران در دورة ایلخانان». در تاریخ ایران ( از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان). پژوهش دانشگاه کیمبریج، جلد پنجم، چاپ ششم، گردآورنده: ج.آ. بویل، ترجمة حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر، صص 508-455.

حبیبی، سید محسن. (1374). «مکتب اصفهان، اعتلاء و ارتقاء مفهوم دولت»، در مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور .

حبیبی، سید محسن. (1375). از شار تا شهر (تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، تفکر و تأثر). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

سیوری، ر. م. (1366). ایران عصر صفوی. ترجمة کامبیز عزیزی، چاپ دوم، تهران: انتشارات سحر.

فریر، رانلد. (1380). «تجارت در دورة صفویان». تاریخ ایران (دوره صفویه)، پژوهش دانشگاه کیمبریج، ترجمة یعقوب آژند، تهران: جامی، صص 219-274.

کلاویخو، روی گونسالس د. (1384). سفرنامه کلاویخو. ترجمة مسعود رجب نیا، چاپ پنجم (چاپ نخست 1377)، تهران: علمی و فرهنگی.

کونئو، پائولو. (1384). تاریخ شهرسازی جهان اسلام. ترجمة سعید تیز قلم زنوزی، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی سازمان عمران و بهسازی شهری.

ویلبر، دونالد و گلمبک، لیزا. (1374). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمة کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

+ نوشته شده در دوشنبه هفدهم آبان ۱۳۸۹ ساعت توسط منوچهر فروتن |

کتابشناسی نگارگری ایرانی

• کتابشناسی نگارگری ایرانی که در زیر به آن اشاره شده است، می تواند پایه تحقیقاتی درباره نقاشی ایرانی و منظرپردای، بخصوص تصویر طبیعت در آن باشد.
•
• آژند, یعقوب (1384a) مکتب نگارگری تبریز و قزوین - مشهد، تهران، فرهنگستان هنر.
• آژند, یعقوب (1384b) "منظره‌پردازی در نگارگری ایران" در گودرزی, مصطفی، خیال شرقی، ج2، تهران، فرهنگستان هنر ، ص‌ص25-14.
• آژند, یعقوب (1385) مکتب نگارگری اصفهان، تهران، فرهنگستان هنر.
• استوارت, کری ولش (1374) "نگارگری نسخ خطی در ایران" ترجمه‌طریقی, محمد، هنر، ش30، ص-ص؟.
• افتخاری, محمود (1381) نگارگری ایران دوره معاصر، تهران، زرین و سیمین.
• بنیون, لارنس، ویلکینسون, ج.و.س و گری, بازیل (1367) سیر تاریخ نقاشی ایران، ترجمه‌ایرانمنش, محمد، تهران، امیرکبیر.
• پروا, محمد (1385) "تقابل فضا در نگارگری و معماری ایرانی" در آیت الله زاده شیرازی, باقر، مجموعه مقالات سومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، جنخست، تهران، رسانه پرداز، ص‌ص309-320.
• پوپ, آرتور ابهام (1378) سیر و صور نقاشی ایران، ترجمه‌آژند, یعقوب، تهران، مولی.
• تقی زاده, هادی (1371) خط درنقاشی : بررسی مفهوم خط و نقش آن درنقاشی نوین ، به ضمیمه نقش خط درنگارگری ایران ، مشهد، کلهر.
• تیتلی, نورا (1365) "گیاهان وباغ‌ها در هنر ایران" موزه‌ها، ش7، ص-ص17-9.
• جلال الدین, کاشفی (1365) "روند سبک های نو در نگارگری ایران" هنر، ش13، ص-ص؟.
• حاتم, غلامعلی (1374) "نگاهی به هنر نگارگری ایران" هنر، ش30، ص-ص؟.
• حاج سید جوادی, جمال (1362) "سیری پیرامون پیدایش نگارگری در سرزمین های اسلامی" هنر، ش5، ص-ص؟.
• حسینی, مهدی (1371) "نگارگری در دوره زند و قاجار" هنر، ش22، ص-ص؟.
• خان‌سالار, زهرا (1384) "ماتیس و نگارگری ایرانی " در گودرزی, مصطفی، خیال شرقی، ج2، تهران، فرهنگستان هنر ، ص‌ص132-144.
• دوستی, راضیه (1383) "پردازش گیاهان باغ در نگارگری ایرانی - دوره صفویه" معماری و فرهنگ، ش17، ص-ص180-182.
• راجرز (1382) عصر نگارگری: سبک مغول هند، تهران، دولتمند.
• رضی‌زاده, رضیه (1384) "در شیوه و مکتب نگاره های خاوران نامه" گلستان هنر، ش2، ص-ص69-58.
• سوداور, ابوالعلا (1374a) "نگارگری ایران" ترجمه‌حسینی, مهدی، هنر، ش28، ص-ص؟.
• سوداور, ابوالعلا (1374b) "نگارگری در دوران صفویه" ترجمه‌حسینی, مهدی، هنر، ش29، ص-ص؟.
• شایسته فر, مهناز (1384) هنر شیعی: عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتیبه نگاری تیموریان و صفویان، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی.
• شریف زاده, عبدالمجید (1383) تاریخ هنر نگارگری، تهران، کمال هنر.
• شیرازی, علی‌اصغر (1384) "بهشت زلیخا،‌جهنم یوسف " خیال، ش16، ص-ص167-150.
• صادق زاده, مجید (1384) مرغ باغ ملکوت: مجموعه 112 [صد و دوازده] طرح به شیوه نگارگری - نقاشی ایرانی، تهران، یساولی.
• فروتن, منوچهر (1384) "درک نگارگری ایرانی از ساختار فضای معماری ایرانی" خیال، ش13، ص-ص83-71.
• قاضی‌زاده, خشایار (1382) "هندسه پنهان در نگاره های کمال الدین بهزاد" خیال، ش6، ص-ص29-4.
• کریستا, ناسی (1378) "نگارگری به مثابه هنر مینویی" هنر، ش40، ص-ص؟.
• کنبی, شیلا (1381) نگارگری ایرانی، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی.
• گرابار, آلک (1383) مروری بر نگارگری ایرانی، تهران، فرهنگستان هنر.
• گردهمایی‌بین‌المللی‌مکت� �‌اصفهان (1385) مجموعه مقالات نگارگری مکتب اصفهان ، تهران، فرهنگستان هنر.
• گری, بازیل (1355) نگاهی به نگارگری درایران، تهران، طوس.
• گلین, محمد (1363) کتابشناسی نگارگری ایران، تهران، نقره.
• گیبسن, کاتارین (1382) زبان رمزی نگارگری، تهران، علمی و فرهنگی.
• مطهری الهامی, مجتبی (1384) "هنر دینی در آراء بورکهات" خیال، ش16، ص-ص149-140.
• نفیسی, نوشین‌دخت (1384) "چشم‌انداز طبیعت در نگارگری ایران" در گودرزی, مصطفی، خیال شرقی، ج2، تهران، فرهنگستان هنر ، ص‌ص50-55.
• نمایشگاه‌ دوسالانه‌ نگارگری ‌ایرانی ‌اسلامی (1372) نگاره ها، تهران، انجمن هنرهای تجسمی ایران.
• نمایشگاه‌ دوسالانه‌ نگارگری ‌ایرانی ‌اسلامی (1378) شرح مجموعه گل، تهران، موزه هنرهای معاصر تهران.
• نمایشگاه‌ دوسالانه‌ نگارگری ‌ایرانی ‌اسلامی (1381) نگاره ها ، تهران، موسسه توسعه هنرهای تجسمی.
• نوروزی طلب, علیرضا (1378) "جستاری در مبانی نظری هنر و مفاهیم نگارگری ایرانی" هنر، ش39، ص-ص؟.

منبع: http://www.daneshju.ir/forum/f677/t85099.html

+ نوشته شده در دوشنبه دهم آبان ۱۳۸۹ ساعت توسط منوچهر فروتن |

معماری و تمدن اورارتو

دژ بسطام

اورارتو (Urartu) نام تمدني است که در غرب آذربايجان امروز، شرق آناتولي، و شمال کردستان، حدود 1500 سال پيش از ميلاد، قدرت گرفت. از سده نهم تا ششم پيش از ميلاد، شمال باختري و بخشي از باختر ايران تحت حكومت اورارتوها بود. اين تمدن همزمان با آشوري‌ها در شمال عراق وتمدن عيلام نو در غرب ايران بود. بيشتر اطلاعات از تمدن اورارتو، از نوشته‌هاي آشوري است. پادشاهان اورارتو با به دست آوردن قدرت در اين منطقه، تجارت قفقاز و حوزه اطراف درياي خزر را در دست گرفتند. پادشاهان اورارتو در زمان فترت آشور، با گسترش حوزه قدرت خود به شمال بين النهرين و شرق سوريه، عملاً نبض تجارت در منطقه آناتولي و بين النهرين را در دست گرفتند و قدرت گيري آنها تا حدي سبب کاهش قدرت امپراطوري مقتدر و جنگجوي هيتي در مرکز آناتولي شد. کلمه اورارتو، ريشه نام کوه آرارات است. سلطنت اورارتو بعد از سال‌ها جنگ و رقابت با آشور، بعد از حمله کيمري‌ها، در اثر حمله قوم ايراني سکاها در قرن هشتم قبل از ميلاد، از بين رفت و باقيمانده آن، به زير قدرت مادها در آمد (http://www.chn.ir/news/?Section=2&id=37655).

دانشمندان باور دارند که اورارتو گونهٔ اکدی نام آرارات در کتاب روزگار عتیق می‌باشد. کوه‌های آرارات نیز در قلمرو باستانی اورارتو است که نزدیک به ۱۲۰ کیلومتر دورتر از شمال پایتخت پیشین اورارتو قرار گرفته‌اند. افزون بر این که آنها همان کوههای مشهور انجیل می‌باشند، نام آرارات نام یک پادشاهی در یرمیه‌است که میننی و اشکناز به آن اشاره کرده‌اند.

دانشمندانی چون کارل فردریک لهمان-هاپوت باور داشت که مردم اورارتو خودشان را به دنباله روی از خدای خود خالدی، خالدینی می‌نامیدند. گاهی تمدن نایری را که تمدن مردم «وان» در عصر آهن هست، با آنها دارای پیوند و یکسان می‌پندارند. در سدهٔ ششم پیش از میلاد، پادشاهی اوراتویی با دودمان ارمنی اورونتید جایگزین شد. در سنگ نوشتهٔ سه زبانهٔ بیستون که ۵۲۱ سال پیش از میلاد به فرمان داریوش بزرگ پارسی کنده شده‌است، کشوری را که به زبان بابلی اورارتو نوشته‌اند، در پارسی باستان آرمینیا و در ایلامی هارمی نویا خوانده‌اند. هرودوت تاریخدان یونانی آنان را آلارودیان نامیده و از آنان، جزء سپاهیان خشایارشا در لشکر کشی به یونان نام می‌برد. شوبریا بخشی از اتحاد اورارتویی بود که پس از زمانی به بخشی گفته می‌شد که در منطقه‌ای به نام آرمه یا اورمی قرار داشت که برخی از دانشمندان نامش را با نام آرمنیا در پیوند دانسته‌اند.

http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%88

منبع:

آنان قومي مبتكر، خلاق و آبادكننده بودند. اورارتوها در سرزميني كه در زمان قدرت آنها از ساحل باختري درياي خزر تا سوريه كنوني و درياي مديترانه گسترده بود، شهرها و كاخ ها، دژها و معابد متعدد ساختند، تاكستان ها و باغ هاي ميوه به وجود آوردند و براي تأمين آب مورد نياز آنها، نهرها و كانال هاي بسياري حفر كردند و در فلزكاري سرآمد اقوام آن ادوار بودند، مادها و پارسواش ها مدت دويست سال در جوار اورارتوها زيستند.

پروفسور كلايس، باستانشناس آلماني طي سالهاي ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۸ در استانهاي آذربايجان باختري و خاوري به بررسي و كاوش پرداخت و تعداد بسياري از آثار تمدن اورارتو را كشف كرد. تاكنون ۱۰۱ منطقه مسكوني متعلق به تمدن اورارتو در آذربايجان شناسايي شده است.
سلاطين اورارتو
امپراتوري اورارتو در زمان سلطنت «آرگيشتي» اول از ساحل باختري درياي خزر تا شمال سوريه گسترده بود. او كشور «ماننا» در ساحل درياچه اروميه، و پارسواش را متصرف شد.
ساردوري دوم پس از پدر به تخت سلطنت نشست، فرزند ساردوري، به نام روساي اول در ۷۲۰ پيش از ميلاد پادشاه اورارتو شد. او در شمال خاوري درياچه اروميه نزديك مرند، دژي مستحكم بنا كرد و در چند نقطه شهرهايي به نام روسا هينلي بنياد نهاد. آرگيشتي دوم، پس از مرگ پدر در سال ۷۱۲ پيش از ميلاد جانشين او شد. «آرگيشتي» از درگيري با دولت آشور، پرهيز كرد و در نقاط مختلف شهرهايي به نام آرگيشتي هينلي به وجود آورد. روساي دوم ۶۸۵ - ۶۴۵ پيش از ميلاد آخرين پادشاه دوران اقتدار اورارتو بود. او در ناحيه بسطام شهرستان ماكو شهري به نام «روسا هينلي» ساخته است. آخرين پادشاهان اورارتو، «ساردوري سوم» و «روساي سوم» بودند. در ۵۸۵ پيش از ميلاد سپاهيان ماد، توشبا، پايتخت اورارتو را تسخير و ويران كردند و سلسله اورارتو منقرض شد.
از اورارتوها تعدادي سنگ نوشته در نقاط مختلف آذربايجان كشف گرديده است. تا پيش از سلطنت «ايشبواي ني» (۸۲۴ - ۸۱۰ پيش از ميلاد) سنگ نوشته هاي اورارتوئي به خط و زبان آشوري بود. ولي هنگام سلطنت ايشبواي ني خط ميخي اورارتوئي ابداع شد و از آن پس از اين خط براي نوشتن سنگ نوشته ها استفاده كردند.
۱ - سنگ نوشته «كيلي شين» جنوب باختري اشنويه در جاده رواندوز از ايشبو اي ني.
۲ - سنگ نوشته «داش تپه» در ۱۹ كيلومتري باختر مياندوآب مربوط به عصر منوآ.
۳- سنگ نوشته «سقين دل» از ساردوري (۷۵۳ - ۷۳۵ پيش از ميلاد) در نزديك روستاي ورزخان از توابع شهرستان اهر.
۴ - سنگ نوشته رازليق - در ۱۲ كيلومتري شمال سراب از - آرگيشتي دوم (۷۱۳ - ۶۸۰ پيش از ميلاد)
۵ - سنگ نوشته نشتبان در دامنه كوه سبلان نزديك سراب از آرگيشتي دوم.
۶ - سنگ نوشته بسطام در بخش قره ضياءالدين از روساي دوم ۶۸۰ - ۶۴۶ پيش از ميلاد در بخشي از سنگ نوشته مزبور درباره ساختن شهر روسه يا روسا هينلي در بسطام چنين نوشته شده است:
«روسا پسر آرگيشتي اين معبد بلند را براي خالدي خداي برپا كرد، به نيروي خالدي، روسا پسر آرگيشتي سخن مي گويد. اين سرزمين خالي بود و چيزي در اينجا برپا نشده بود. همانطور كه خالدي به من فرمان داده است، من در اينجا بنا ساختم و اين شهر را روسا ناميدم...»
۷ - سنگ نوشته، قلاتگاه در ۱۲ كيلومتري اشنويه. اين سنگ نوشته در پايه ضلع جنوبي ديوار مخروبه استخر و آب انبار قلاتگاه قرار دارد.
گيرشمن در كتاب «هنر ايران» مي نويسد:
«چند جام و اشياء ديگر از جنس نقره و برنز و تعداد زيادي مجسمه كوچك گلي در املش گيلان به وسيله دهقانان كشف شده است. همراه اشياء مزبور دوچشم بند برنزي مربوط به دهنه و يراق اسب نيز پيدا شده كه روي اين چشم بندها كتيبه اي به خط ميخي وجود دارد كه يكي از آنها به نام شاه منوآ ۸۱۰ - ۷۸۶ پيش از ميلاد و ديگري به نام شاه آرگيشتي اول ۷۸۶ - ۷۶۰ پيش از ميلاد است.»

منبع:http://www.iqpedia.com/Urartu
زبان مردم اورارتو
اين زبان نه سامي است و نه هند اروپايي، بلكه زباني است نزديك به زبان اقوام ميتاني از خانواده زبان هاي قفقازي. تعدادي از اسامي شهرهاي اورارتو عبارت است از: سونيك، آفرنيك، گقاركونيك، آشدونيك و يزدنيك.
اسامي، آرارات، آيرارات، دوسبا، دارون، آرجيش و آخوريان ريشه اورارتوئي دارند.
دين مردم اورارتو
بر روي صخره وان سنگ نوشته اي از ايشبواي ني و فرزندش «منوآ» كشف گرديده است، كه اسامي خدايان اورارتو و نوع قرباني اي كه تقديم خدايان مي شد نوشته شده است. اورارتوها ۱۹ خدا داشتند كه بزرگترين خدايان، «خالدي» رب النوع آسمان، مهرباني، شجاعت و جنگ بود. معبد اصلي «خالدي» در موساسير در جنوب باختري درياچه اروميه قرار داشت. بر روي لوحه هاي برنزي درهاي قصر «سالمانا سار» پادشاه آشور تصوير معبد موساسير كه آشوريان آن را غارت مي كنند ديده مي شود. معبد بر روي سكويي ساخته شده و با سقفي شيرواني مانند با پيشاني مثلثي شكل كه در راس مثلث جسمي كوزه مانند قرار داشت. قسمت جلويي بام معبد بر روي شش ستون مدور استوار بود و بر روي آنها سپرهاي تزئيني نذري نصب شده بود. پادشاهان اورارتو چون در جنگي پيروز مي شدند به زيارت معبد خالدي مي رفتند و هدايايي تقديمش مي كردند و قرباني مي نمودند. همسر خالدي «باگبارتو» بود، «ته ايشبا» رب النوع آب، سيل و توفان بود. معبد اصلي «ته ايشبا» در شهر گومنو واقع شده بود كه تاكنون كشف نشده است. همسر او الهه «خوبا» بود. رب النوع آفتاب «شيويني» نام داشت و همسر او «توشيا» بود. معبد «توشيا» در شهر توشيا- پايتخت اورارتو- واقع شده بود.
رب النوع هاي مورد پرستش اورارتوها عبارت بودند از: رب النوع هاي خاك، دريا، آفتاب، كوهستان،صخره، راه، ماه و ستارگان. درخت مقدس نيز مورد پرستش آنان بود و در نقش هاي اورارتويي بسيار تكرار شده است.

منبع:http://loosavor.org/2006/10/erebuni_1.html

معماري اورارتو يكي از شاخص‌هاي اساسي اين تمدن بود كه معماري خاص داشت.باقيمانده بعضي از آنها در شمال کردستان، حکايت از پيشرفته بودن آن و تاثيرش بر معماري ماد و هخامنشي است. زبان اورارتو احتمالاً از زبانهاي هوراني بوده (که از زبان‌هاي مرده، قفقازي هستند) و نزديکترين زبان مدرن به آنها، زبان گرجي است.

شاخصه های معماری اوراتوها

سکوسازی و سنگ چينی در کوهپايه ها پايه سنگی ـ بدنه خشت یا سنگ ـ ستون ها چوبی ـ که همين نوع معماری در دوره هخامنشيان با سنگ ساخته می شود. اورارتوها، باني و مبتكر صفه سازي بودند. آنها شهرها، دژها و كاخ هاي خود را بر روي صفه مي ساختند، شيوه كار آنها چنين بود كه سه سوي دامنه ارتفاعات را به وسيله سنگ هاي حجيم تراشيده شده محصور مي كردند، سپس حد فاصل ديوارهاي مزبور و دامنه كوه را پر مي نمودند، اين صفه از سطح زمين هاي اطراف مرتفع تر بود. براي مهاجمان دسترسي به آن مشكل و دفاع از صفه بخوبي ميسر بود. صفه سازي ابداع اورارتوهاست و پيش از آنها هيچ قومي از چنين شيوه اي براي شهرسازي استفاده نكرده است.

عکس های زیر از دژی در نزدیکی ایروان است

_{Erebuni Fortress, Yerevan, 782 BC. Photo by Vahan Bego, August 2006} :

منبع: http://loosavor.org/2006/10/erebuni_1.html

Urartu: drawing of the temple at Altintepe.

Source: Urartu | Thematic Essay | Heilbrunn Timeline of Art History | The Metropolitan Museum of Art

http://www.metmuseum.org/toah/hd/urar/hd_urar.htm

2700-year-old Urartu ruins of Çavustepe, Turkish Kurdistan

نقش آشوری از یک کاخ و دژ اورارتویی، منبع: http://www.ucl.ac.uk/sargon/essentials/countries/urartu/
مادها و هخامنشیان در سنگ تراشی و نقش برجسته ها بيشتر از آشوريها و در فضاهای معماری بيشتر از اوراتوها تاثير گرفته اند.پارسواش ها (پارس ها) كه مدت دويست سال در جوار اورارتوها زيسته بودند چون ابتدا در خوزستان و سپس در فارس مستقر شدند، مجموعه بناهاي خود را بر روي صفه ساختند، آنان نخستين صفه را در مسجد سليمان و سپس در برده نشانده در ۲۵ كيلومتري شمال خاوري مسجد سليمان به وجود آوردند، كمبوجيه در پاسارگاد بناها و كاخ هايي بر روي صفه اي مرتفع ساخت. داريوش هخامنشي و جانشينانش در دامنه كوه رحمت بر روي صفه اي وسيع باعظمت ترين، زيباترين و باتناسب ترين بنايي كه به دست بشر ساخته شده است، به وجود آوردند.

دژ بسطام، دژ بسطام در جوار روستای بسطام واقع شده‌است و توسط روسای دوم (۶۴۵-۶۸۵ پیش از میلاد) ساخته شده و یکی از مهم‌ترین شهرهای اورارتویی زمانی خود بوده‌است. این قلعه با سلطه قوم ماد بر این منطقه به‌صورت متروک مانده‌است و فقط در دوران قرون وسطی (هم‌زمان با دوره مغول) توسط گروهی از مسیحیان مورد سکونت قرار گرفته که از آنها نقش صلیبهایی روی صخره‌ها باقی مانده‌است.

آثار دوره اورارتویی شامل: ساختمان شرقی، محله مسکونی، قلعه، آثار پشت دژ و کانال آبرسانی است. کاوشهای باستانی نشان می‌دهد که این قلعه طی ۵۰ سال و در سه مرحله ساخته شده و دارای معبد، بازار، و مقر حکومتی، برج، بارو، دروازه و راه‌های مخفی خروج مخصوص به خود بوده‌است. قلعه دارای دیوارهای مستحکم سنگی است که روی صخره‌ای بلند، مشرف به شدت و دره‌ای بزرگ قرار دارد. سه اشکوب (طبق) با کارکردهای مختلف است:
- اشکوب تحتانی مشتمل بر دروازه، مهمانسرا، اصطبل و قرارگاه سربازان
- اشکوب میانی که معبدی است با اطاقهای متعدد
- اشکوب فوقانی که اوج هنر معماری اورارتویی است و دارای سکونت گاه، مقر فرماندهی و راه‌های خروجی به بیرون از قلعه می‌باشد.